Taalpraatje 11 - De puntjes op de ë



Deel 2

Als je zorgvuldig alle uitgangen van het werkwoordsschema op blz. 29 met elkaar hebt vergeleken, dan is het je wellicht opgevallen dat de aanwijzing moet worden gezocht in het linkerrijtje. Het is namelijk zo dat ook bij de achterklinkerwoorden de uitgang van de derde persoon meervoud (tanulnak) afwijkt van de andere vormen: het is de enige met een a! Daar waar je in het linkerrijtje een o in de uitgang ziet, daar vind je in de rechterkolom/subcategorie een ö, daar waar in het linkerrijtje de uitgang een a bevat, daar blijft in de rechterkolom de voorklinker e gehandhaafd. De o heeft dus twee tegenhangers, nl. de e én de ö, terwijl de a alleen tegenover de e staat.

Als je me nog kunt volgen en als je iets meer weet van het Hongaars, dan kun je ook de volgende opmerking begrijpen: het is namelijk zo dat bij alle tussenvoegsels, achtervoegsels en uitgangen die een a bevatten de voorklinkertegenhanger uitsluitend de e is, maar dat er tegenover een o altijd een e of ö staan. Even een voorbeeld: tegenover -ban staat alleen -ben, maar tegenover -on staan -en én -ön. Tegenover -ra staat alleen -re, maar tegenover -hoz staan -hez en -höz! Ook bij andere werkwoordsuitgangen dan die genoemd zijn in het schema geldt dit principe: je hebt mondasz tegenover értesz en küldesz, maar olvasol staat tegenover nézel en fôzöl. Je hebt -lak en -lek, maar -koz, -kez en -köz!! Samengevat: nu je weet dat er tegenover de a alleen een e kan staan, maar tegenover de o zowel e als ö, valt ineens heel veel van wat tot nu toe onlogisch leek in het Hongaarse werkwoordssysteem op zijn plaats. En zo worden we maar weer eens bevestigd in wat ons in het Hongaars zo fascineert: de interne logica en de soms ‘wiskundige’ precisie waarmee de grammatica is opgebouwd.

Dit zou een mooi einde zijn geweest aan een taalpraatje, ware het niet dat ik volgens de titel van dit artikel de puntjes op de ë wilde gaan zetten...

Open en gesloten ‘e’
Toen onlangs een studente van het eerste jaar me in het begin van de cursus bij het oefenen van de uitspraak vroeg of er een verschil bestond tussen de ene e en de andere e en me vervolgens een lijstje met woordjes toonde opgesteld door haar Hongaarse grootmoeder, waarin aangegeven was welk woord met een ‘open’ e-klank moest worden uitgesproken en welke met een ‘gesloten’ e, kwam mijn oude wens om bovenstaand taalpraatje te schrijven weer naar boven.
Vanuit mijn studietijd herinner ik me nog de opmerking in een van de studieboeken dat er in het westen van Hongarije verschil wordt gemaakt tussen de ene e en de andere, en later kreeg ik liederenbundels onder ogen met liedteksten die waren opgeschreven in het dialect van de provincie Zala, waarin sommige letters e voorzien waren van puntjes (en geschreven werden als ë) en natuurlijk realiseerde ik me eens te meer dat ik ook zelf de e van kettô en de e van tessék met een behoorlijk ver geopende mond pleeg uit te spreken, maar ik beloofde aan mijn cursist eens op zoek te gaan naar wat concretere informatie over dit onderwerp.
Zo vroeg ik deze of gene Hongaar of men verschil maakte tussen de ene e of de andere. De ene Hongaar, uit de omgeving van Komárom, in Slowakije, zei van wel, de andere, uit de omgeving van Budapest, wist het eigenlijk niet. Maar toen had ik laatst iemand uit Zalaegerszeg aan de telefoon en, verdraaid, wat een mooie open e-klanken klonken daar in “Már elmentek…” (Ze zijn al weg).
Tja, wat doe je tegenwoordig als je informatie zoekt? Even op internet in een zoekprogramma een paar zoektermen ingeven en afwachten. Ik had nooit gedacht iets te zullen vinden met mijn bizarre zoekopdracht, maar na het invoeren van zárt és nyilt e (gesloten en open e) kwam er een hele lijst met sites die voldeden aan mijn opdracht!
Om een lang verhaal kort te houden, op deze manier kwam ik in contact met de Bárczy Géza Értékôrzô Kiejtési Alapítvány, een stichting die zich beijvert voor de instandhouding van het verschil tussen de open en gesloten e-klank. Om zijn doel te bereiken geeft men tal van hulpmiddelen uit, waaronder een uitspraakwoordenboek, cd’s met fraai gedeclameerde verzen met bijbehorende dichtbundels (zie kader) en een sprookjesboek (zie blz. 33-34). Voor wie niet uit een regio van Hongarije komt waar het klankverschil tussen de open en gesloten e duidelijk hoorbaar is, geeft de stichting in zijn uitgaven door middel van puntjes op de ë aan dat deze ë als een gesloten e-klank moet worden uitgesproken.
Overigens kun je het klankverschil tussen open e en gesloten ë ongeveer vergelijken met het verschil in uitspraak tussen de Engelse woorden bad en bed.

Betekenisverschil
Het verschil tussen de twee e’s is niet alleen een klankverschil, maar kan ook betekenis onderscheiden. Voor sommige Hongaren is er nog steeds een duidelijk onderscheid tussen de volgende twee woorden: mentek (jullie gaan) en mentek (zij gingen). Het eerste wordt door de Bárczy-stichting geschreven als mëntëk, het tweede als mëntek. Kijk nu eens naar het volgende schemaatje:


Bij de voorklinkergroep is de vorm voor de tweede persoon meervoud tegenwoordige tijd gelijk aan die voor de derde persoon meervoud verleden tijd. Maar als we nu de spelling van de Barczy-stichting hanteren dan wordt ‘jullie spreken’ beszéltëk en blijft ‘zij spraken’ beszéltek.
Denk nu eens terug aan de conclusie uit het begin van deel 2 van dit artikel: tegenover de a staat alleen de e, tegenover de o staat de e én de ö. Als we nu deze conclusie in ons achterhoofd houden en bovenstaand schema nog eens goed bekijken, dan zien we dat er tegenover de vorm beszéltëk de vorm tanultok (met een o) staat en tegenover beszéltek staat tanultak (met een a). Als we de klinkers o en a met elkaar vergelijken, dan zien én voelen we dat de klinker o met een meer gesloten mond wordt uitgesproken, en de a met de mond meer geopend. Met andere woorden: tegenover de meer gesloten o staat de gesloten ë en soms ö, tegenover de open a staat alleen de open e!
Als je vanaf nu in een grammaticaboek kijkt, en je realiseert je dat er dus historisch gezien (en ook in sommige regio’s nog gebezigd) twee verschillende e-klanken zijn, dan zie je dat tal van overzichten opeens veel logischer worden. Maar let wel: uitzonderingen bevestigen de regel!

A viszontlátásra!

NB. Er is echter wel een vraag onbeantwoord gebleven. Het is wellicht meer een vraag voor taalkundigen en het zoeken naar het antwoord helpt je niet bij het leren van het Hongaars, maar omwille van de volledigheid en ten behoeve van de exacte denkers onder onze lezers stel ik deze vraag toch maar even en ga er in het aparte kader Fonetiek op in.

Kader:
Fonetiek
Als er tegenover de ronde o zowel een ronde ö als een niet-ronde e staan, waarom staat er dan tegenover de (in het Hongaars eveneens ronde) a alleen maar de niet-ronde, open e en niet een ronde, open ö? Dan zou ülnek wellicht ülnøk kunnen zijn geweest, waarbij ik de letter ø gebruik om een klank aan te duiden die in het Hongaars ontbreekt, een klank die niet eens zo mooi klinkt, een klank die ongeveer klinkt als ons “eh” maar dan met open mond uitgesproken.
Ik heb deze vraag ook gesteld aan verscheidene collega’s. De ene wijst erop dat het wellicht niet ter zake doet om je af te vragen waarom er in een taal een klank ontbreekt, “het is nu eenmaal zo”, zegt men. Anderen wijzen erop – en dat is ook mijn overtuiging – dat er bij een wijder geopende mond minder verschillende klinkers kunnen worden gevormd en/of dat de klinkers in die positie wat dichter bij elkaar liggen en teveel op elkaar gaan lijken. Daarom kan het ook gebeuren dat het woordje tessék in de uitspraak van sommige sprekers van het Hongaars voor ons meer klinkt als *tassék, met een zeer open a!
Het is duidelijk dat we ons hier hebben begeven op het pad van de taalkunde, en dan met name het onderdeel fonetiek, en dit valt eigenlijk buiten het bereik van Most Magyarul! (Zie overigens de afbeelding waarin de plaatsen zijn aangegeven waar in de mond de klinkers worden gevormd.)
Voor wie in Hongarije nu gaat luisteren naar hoe de klinkers klinken, moet ik op deze plaats nog wel even een opvallend fenomeen noemen: in delen van Hongarije (met name in het midden en zuiden, in de omgeving van Szeged) spreekt men in sommige gevallen de e uit als een soort ö (te vergelijken met onze stomme e-klank – ook wel ‘schwa’ genoemd): ember wordt daar bijvoorbeeld embör. Dit verschijnsel doet zich ook elders voor in woorden als fel en föl.
Tot slot nog het láatste antwoord van de deskundigen op de vraag waarom de open ø-klank in het Hongaars ontbreekt: “er wordt aan gewerkt: als in 2010 de euro wordt ingevoerd in Hongarije krijgen we vast en zeker ook een ø. :-)
Klinkers in het Hongaars:
van boven naar beneden worden ze steeds meer open